ართროზი თუ ართრიტი: რა განსხვავებაა ამ ორ დიაგნოზს შორის

ართროზი და ართრიტი ორი სხვადასხვა პროცესია: ართროზი არის სახსრის ხრტილის თანდათანობითი, მექანიკური განლევა, ართრიტი კი სახსრის ანთება. პირველ შემთხვევაში სახსარი ცვდება, მეორეში ორგანიზმის იმუნური სისტემა ან ინფექცია სახსარს აზიანებს. განსხვავებას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ორი მდგომარეობა სხვადასხვა ექიმთან და სხვადასხვა მკურნალობასთან მიდის.

რა არის ართროზი

ართროზი არის სახსრის დაავადება, რომლის საფუძველიც ხრტილის თანდათანობითი განლევაა. ხრტილი ის რბილი, სრიალა ფენაა, რომელიც ძვლების სახსროვან ზედაპირებს ფარავს და მათ ერთმანეთზე თითქმის უხახუნოდ მოძრაობის საშუალებას აძლევს.

პროცესი წლების განმავლობაში მიმდინარეობს. ხრტილი თხელდება, სასახსრე ნაპრალი ვიწროვდება, ძვალი პასუხობს გამკვრივებით და ზედაპირზე ამონაზარდების, ოსტეოფიტების, გაჩენით. სახსრის კაფსულა სქელდება და მოძრაობის მოცულობა მცირდება.

ანთება ართროზისასაც არსებობს, მაგრამ ის მეორეულია: ის ცვეთის პასუხია და არა მიზეზი. სწორედ ეს განასხვავებს ართროზს ანთებითი ართრიტისგან, სადაც ანთება პირველადი პროცესია.

ართროზის განვითარებას რამდენიმე ფაქტორი უწყობს ხელს: ასაკი, სახსრის დატვირთვა სხეულის ჭარბი წონით, ძველი ტრავმა, სახსრის თანდაყოლილი ფორმის თავისებურება და მემკვიდრეობითი მიდრეკილება. თითოეული მათგანი ხრტილზე მოქმედი მექანიკური დატვირთვის საკითხია და არა იმუნური სისტემისა.

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ართროზს კოქსართროზს უწოდებენ. მისი მიზეზები, სტადიები და მკურნალობის გზები სრულად აღწერილია ართროზის გვერდზე, ხოლო ადრეული ნიშნები ვრცლად აქ: ართროზის პირველი ნიშნები, რომლებსაც ყურადღებას არ აქცევენ.

რა არის ართრიტი

ართრიტი არის სახსრის ანთება, რომელსაც სხვადასხვა მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს: იმუნური სისტემის დარღვევა, ინფექცია ან ნივთიერებათა ცვლის დაავადება. ანთების დროს სახსრის შიდა გარსი სქელდება, გამოიმუშავებს ჭარბ სითხეს და თავად აზიანებს ხრტილს.

ანთებითი ართრიტების ჯგუფში შედის რევმატოიდული ართრიტი, ფსორიაზული ართრიტი, ანკილოზური სპონდილიტი და პოდაგრა. თითოეულს თავისი სურათი აქვს, მაგრამ საერთო ნიშანიც არსებობს: ანთება სისტემურია და მხოლოდ ერთი სახსრით არ შემოიფარგლება.

ართრიტს ხშირად თან ახლავს სახსრის შეშუპება, სიწითლე და სითბო, ასევე საერთო ჩივილები: დაღლილობა, უმადობა, ზოგჯერ სიცხე. მენჯ-ბარძაყის სახსარი ანთებით პროცესში შედარებით იშვიათად ერთვება პირველ რიგში, უფრო ხშირად ჯერ ხელის წვრილი სახსრები ზიანდება.

ცალკე აღსანიშნავია მწვავე, ჩირქოვან ართრიტზე. სახსრის ინფექცია არის გადაუდებელი მდგომარეობა: სახსარი მკვეთრად და სწრაფად ცხელდება, ტკივილი მოსვენებულ მდგომარეობაშიც ძლიერია, ჩვეულებრივ სიცხეც ემატება. ასეთი სურათი გამოკვლევის გადადებას არ ითმენს და პირდაპირ საავადმყოფოში მისვლას მოითხოვს.

ანთებითი დაავადებების მკურნალობა რევმატოლოგის კომპეტენციაა. ორთოპედი ასეთ პაციენტს მაშინ სჭირდება, როცა სახსარი უკვე მექანიკურად დაზიანებულია და ფუნქციის აღდგენაზეა საუბარი.

რით განსხვავდება ტკივილის სურათი

ართროზისა და ართრიტის ტკივილი სხვადასხვა რიტმით მოდის და სწორედ ეს რიტმია ყველაზე სასარგებლო ორიენტირი.

ნიშანი	ართროზი	ანთებითი ართრიტი
ტკივილი დატვირთვისას	ძლიერდება	შეიძლება შესუსტდეს
ტკივილი დასვენებისას	სუსტდება	ხშირად რჩება ან ძლიერდება
დილის შებოჭილობა	მოკლე, ჩვეულებრივ 30 წუთში იხსნება	ხანგრძლივი, 30 წუთზე მეტი, ხშირად 1 საათი და მეტიც
ჩართული სახსრები	ჩვეულებრივ ერთი ან ორი, დიდი	ხშირად რამდენიმე, სიმეტრიულად
სახსრის შეშუპება	უმნიშვნელო	ხშირი და თვალსაჩინო
საერთო ჩივილები	არ არის	დაღლილობა, სიცხე, წონის კლება
ასაკი დაწყებისას	უფრო ხშირად შუა და უფროსი	ნებისმიერი, ახალგაზრდობის ჩათვლით

ცხრილი ორიენტირისთვისაა და დიაგნოზს არ ცვლის. კონსულტაციაზე ხშირად ვხვდები შერეულ სურათს, სადაც ორივე ჯგუფის ნიშნებია.

ყველაზე სასარგებლო ერთეული კითხვა ასეთია: რა ხდება დილით. ართროზისას პირველი ნაბიჯები მძიმეა, მაგრამ სახსარი სწრაფად „ითბება“: შებოჭილობა ჩვეულებრივ ნახევარ საათში იხსნება, თუმცა დღის განმავლობაში შეიძლება დაბრუნდეს, ხოლო დღის ბოლოს, დატვირთვის შემდეგ, ტკივილი ისევ ძლიერდება. ანთებითი ართრიტისას დილა ყველაზე მძიმე ნაწილია: შებოჭილობა ჩვეულებრივ ნახევარ საათზე მეტ ხანს გრძელდება, ხშირად ერთ საათსაც და მეტსაც.

მეორე სასარგებლო კითხვა სახსრების რაოდენობაა. ერთი დიდი სახსარი ცვეთის ტიპურ სურათს ჰგავს, რამდენიმე სახსარი, განსაკუთრებით ორივე მხარეს სიმეტრიულად, ანთებით პროცესზე მიუთითებს.

რატომ ერევა ეს ორი დიაგნოზი ერთმანეთში

ორი დიაგნოზის აღრევის მთავარი მიზეზი ტერმინოლოგიაა. საერთაშორისო სამედიცინო ლიტერატურაში ართროზს ოსტეოართრიტს, ანუ ინგლისურად osteoarthritis, უწოდებენ და ის ფორმალურად ართრიტების ჯგუფში შედის. ქართულ და პოსტსაბჭოთა ტრადიციაში კი ეს ორი სიტყვა გამიჯნულია.

პრაქტიკული შედეგი ისაა, რომ პაციენტი, რომელიც ინტერნეტში ინგლისურენოვან წყაროს კითხულობს, ხედავს სიტყვას „arthritis“ და ფიქრობს, რომ მას ანთებითი დაავადება აქვს. ან პირიქით: ქართულ დასკვნაში წერია „ართროზი“, ინგლისურენოვან სტატიაში კი იგივე მდგომარეობა სხვა სახელით არის აღწერილი.

მეორე მიზეზი კლინიკურია. ართროზის გამწვავების პერიოდში სახსარი შეიძლება შეშუპდეს და გაცხელდეს, რაც ანთებით სურათს ჰგავს. ასეთ დროს გარჩევა მხოლოდ ჩივილით ვერ ხერხდება.

მესამე მიზეზი დასკვნების ენაა. რენტგენის აღწერაში ხშირად წერია „ართროზული ცვლილებები“, რაც პაციენტისთვის დიაგნოზად ჟღერს. სინამდვილეში ეს სურათის აღწერაა და არა კლინიკური დიაგნოზი: ცვლილება შეიძლება არსებობდეს და ტკივილს არ იწვევდეს, ან პირიქით, ტკივილი იყოს და სურათი მშვიდი. დიაგნოზს ექიმი სვამს ჩივილის, გასინჯვისა და სურათის შეჯერებით.

შეიძლება თუ არა ორივე ერთდროულად არსებობდეს

ორივე მდგომარეობის ერთდროული არსებობა შესაძლებელია და პრაქტიკაში იშვიათი არ არის. ხანგრძლივი ანთებითი პროცესი ხრტილს აზიანებს, ეს კი დროთა განმავლობაში მეორეულ ართროზში გადადის.

ასეთ პაციენტს ხშირად ორმაგი სურათი აქვს: ანთებითი დაავადება უკვე დიაგნოსტირებულია და კონტროლდება, სახსარი კი მექანიკურად უკვე დაზიანებულია და ტკივილი მკურნალობაზე აღარ რეაგირებს.

მკურნალობა ასეთ დროს ორ მიმართულებით მიდის. რევმატოლოგი ანთებას აკონტროლებს, ორთოპედი კი აფასებს, რა მდგომარეობაშია სახსრის ხრტილი და რა ვადებში დგება ქირურგიული ჩარევის საკითხი. ორივე ექიმის მონაწილეობა აუცილებელია.

ქირურგიულ მკურნალობაზე მსჯელობისას ანთებითი დაავადების არსებობა ცალკე გასათვალისწინებელი ფაქტორია. ასეთი პაციენტი ხშირად იღებს იმუნურ სისტემაზე მოქმედ პრეპარატებს, რაც ოპერაციის დაგეგმვას და პერიოპერაციულ მართვას თავის მოთხოვნებს უყენებს. ამ საკითხს ორთოპედი და რევმატოლოგი ერთად წყვეტენ, წინასწარ და არა ოპერაციის წინა დღეს.

როგორ დგინდება, რომელია

დიაგნოზი დგინდება სამი კომპონენტის შეჯერებით: ჩივილების სურათი, გასინჯვა და გამოკვლევა. მხოლოდ ერთი მათგანი საკმარისი არ არის.

1. საუბარი. როდის დაიწყო, რომელი სახსრები ჩაერთო, რამდენ ხანს გრძელდება დილის შებოჭილობა, არის თუ არა საერთო ჩივილები.
2. გასინჯვა. ვამოწმებ მოძრაობის მოცულობას, სახსრის შეშუპებას და სითბოს, ვამოწმებ სხვა სახსრებსაც. მენჯ-ბარძაყის სახსრისთვის ყველაზე ინფორმატიულია შიგნით ბრუნვის შეზღუდვა.
3. რენტგენი. ართროზისთვის დამახასიათებელია ნაპრალის არათანაბარი შევიწროება, ძვლის გამკვრივება და ოსტეოფიტები. ანთებითი პროცესისთვის უფრო ტიპურია ნაპრალის თანაბარი შევიწროება და ძვლის ეროზიები.
4. სისხლის ანალიზი, საჭიროების შემთხვევაში. ანთების მაჩვენებლები და სპეციფიკური მარკერები ანთებითი დაავადების ეჭვის დროს ინიშნება. ართროზის დიაგნოზისთვის ისინი ჩვეულებრივ საჭირო არ არის.

დამატებით შეიძლება საჭირო გახდეს მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია, რომელიც რბილ ქსოვილებს და ძვლის შიდა მდგომარეობას აჩვენებს. რენტგენზე დანახული ცვლილებების მნიშვნელობა ცალკე ტექსტში ავხსენი: ართროზის სტადიები რენტგენზე.

კონსულტაციაზე მოსვლისას სასარგებლოა თან იქონიოთ ყველა არსებული სურათი და ანალიზი, მათ შორის ძველი. ცვლილების დინამიკა, ანუ რა შეიცვალა ორ სურათს შორის, ხშირად უფრო მეტს ამბობს, ვიდრე ერთი, თუნდაც ახალი სურათი.

რატომ აქვს ამ განსხვავებას პრაქტიკული მნიშვნელობა

განსხვავებას მნიშვნელობა აქვს იმიტომ, რომ ორი მდგომარეობა სხვადასხვა ლოგიკით იმართება და დროის ფაქტორიც სხვადასხვაა.

ანთებითი ართრიტის დროს მთავარი ამოცანა ანთების კონტროლია. მკურნალობას რევმატოლოგი წარმართავს და დაწყების სისწრაფე პირდაპირ განსაზღვრავს, რამდენად შენარჩუნდება სახსარი. დაგვიანება აქ ხრტილის შეუქცევად დაზიანებას ნიშნავს.

ართროზის დროს მთავარი ამოცანა სახსრის ფუნქციის შენარჩუნება და ტკივილის კონტროლია. მკურნალობა იწყება ოპერაციის გარეშე: წონის კონტროლი, დატვირთვის სწორი განაწილება, ფიზიოთერაპია და, საჭიროებისამებრ, სხვა მეთოდები. ქირურგიული ჩარევა მკურნალობის უკიდურესი ფორმაა და მაშინ განიხილება, როცა დანარჩენმა ვერ უშველა. მკურნალობის საფეხურები აღწერილია მკურნალობის გვერდზე.

არასწორმა დიაგნოზმა შეიძლება წლები დაკარგოს. ამიტომ, თუ ჩივილი ატიპურია, ან რამდენიმე სახსარია ჩართული, ან დილის შებოჭილობა ნახევარ საათზე მეტ ხანს გრძელდება, ვთხოვ პაციენტს რევმატოლოგის კონსულტაციასაც.

განსხვავებას ვარჯიშის დაგეგმვაზეც აქვს გავლენა. ართროზისას მოძრაობა და კონტროლირებადი დატვირთვა მკურნალობის ნაწილია და მისი შემცირება მდგომარეობას აუარესებს. ანთებითი ართრიტის გამწვავების პერიოდში კი, პირიქით, სახსარს დროებით დასვენება სჭირდება და დატვირთვის რეჟიმი რევმატოლოგთან შეთანხმებით იცვლება. ერთი და იგივე რჩევა ორივე შემთხვევაში სწორი ვერ იქნება.

მედიკამენტების ლოგიკაც განსხვავებულია. ართროზისას პრეპარატი ძირითადად ტკივილს აკონტროლებს და პროცესს არ ცვლის. ანთებითი დაავადებების დროს კი არსებობს მკურნალობა, რომელიც თავად დაავადების მიმდინარეობაზე მოქმედებს. სწორედ ამიტომ არის დიაგნოზის დაზუსტება არა ფორმალობა, არამედ ის, რაც განსაზღვრავს, რა შეიძლება რეალურად შეიცვალოს.

განსხვავებას ასაკობრივი მნიშვნელობაც აქვს. როცა საზარდულის ტკივილი ახალგაზრდა, აქტიურ ადამიანს უჩნდება, პირველი ფიქრი ცვეთაზე არ უნდა იყოს. ამ ასაკში უფრო სავარაუდოა ანთებითი დაავადება, სახსრის ფორმის თავისებურება ან ბარძაყის თავის სისხლმომარაგების დარღვევა. თითოეული მათგანი სხვა ვადებსა და სხვა მოქმედებას მოითხოვს, ამიტომ დიაგნოზის დაზუსტება აქ განსაკუთრებით სწრაფად უნდა მოხდეს.

რა უნდა გახსოვდეთ

• ართროზი ხრტილის მექანიკური განლევაა, ართრიტი კი სახსრის ანთება.
• ართროზის ტკივილი დატვირთვით ძლიერდება, ანთებითი ართრიტისა კი დასვენებით.
• ნახევარ საათზე მეტ ხანს გაგრძელებული დილის შებოჭილობა და რამდენიმე სახსრის ჩართვა ანთებაზე მიუთითებს.
• ორივე მდგომარეობა ერთდროულადაც შეიძლება არსებობდეს.
• დიაგნოზი განსაზღვრავს, ვინ მკურნალობს და რა ვადებში.

როცა დასკვნაში „ართროზი“ წერია, ჩივილი კი ამ სურათს არ შეესაბამება, დაზუსტება ღირს. კონსულტაციაზე რენტგენს ერთად ვნახავთ და გავარკვევთ, რა ხდება სახსარში: ჩაწერა კონსულტაციაზე.