ტერმინოლოგიის განმარტება

ა

ავასკულური ნეკროზი (avascular necrosis): მდგომარეობა, როცა ბარძაყის თავის ნაწილი სისხლს აღარ იღებს და ძვლოვანი ქსოვილი კვდება. გვიან ეტაპზე ბარძაყის თავი ჯდება და ფორმას კარგავს. იხ. ავასკულური ნეკროზი.

ამოვარდნილობა (dislocation): მდგომარეობა, როცა პროთეზის თავი ჯამიდან გამოდის. ყველაზე ხშირად პირველ კვირებში ხდება, სანამ სახსრის ირგვლივ ქსოვილი შეხორცდება.

ანთებითი ართრიტი (inflammatory arthritis): სახსრის ანთება, რომელსაც იმუნური სისტემა იწვევს, მაგალითად რევმატოიდული ართრიტი. დილის შებოჭილობა ჩვეულებრივ ოცდაათ წუთზე მეტხანს გრძელდება. იხ. ართროზი თუ ართრიტი.

ართროზი (osteoarthritis): სახსრის ხრტილის თანდათანობითი ცვეთა, რომელსაც ძვლის ცვლილება, ტკივილი და მოძრაობის შეზღუდვა მოსდევს. მენჯ-ბარძაყის სახსრის ართროზს კოქსართროზს უწოდებენ. იხ. მენჯ-ბარძაყის ართროზი.

ბ

ბარძაყის ამობურცული ძვალი: იხ. დიდი ციბრუტი.

ბარძაყის თავი (femoral head): ბარძაყის ძვლის ზედა, ბურთის ფორმის ნაწილი, რომელიც ტაბუხის ფოსოში ბრუნავს.

ბარძაყის ყელი (femoral neck): ბარძაყის ძვლის ვიწრო ნაწილი, რომელიც ბარძაყის თავს ძვლის დანარჩენ ნაწილთან აკავშირებს.

ბიკინის განაკვეთი (bikini incision): წინა მიდგომის განაკვეთი, რომელიც საზარდულის ბუნებრივ ნაკეცს მიჰყვება. ჩვეულებრივ ხუთიდან ექვს სანტიმეტრამდეა. იხ. ბიკინის განაკვეთი.

ბურსა (bursa): სითხით სავსე პატარა ბალიში მყესსა და ძვალს შორის, რომელიც ხახუნს ამცირებს. მისი ანთებაა ბურსიტი.

გ

გადაცემული ტკივილი (referred pain): ტკივილი, რომელიც მისი წყაროსგან მოშორებით იგრძნობა. მენჯ-ბარძაყის სახსრის ტკივილი ხშირად მუხლში იგრძნობა. იხ. მუხლი მტკივა, პრობლემა კი მენჯ-ბარძაყის სახსარშია.

გავა-თეძოს სახსარი (sacroiliac joint): სახსარი გავის ძვალსა და მენჯის თეძოს ძვალს შორის, წელის ქვედა ნაწილში. მისი ტკივილი ზოგჯერ მენჯ-ბარძაყის სახსრის ტკივილში ერევათ.

დ

დიდი ციბრუტი (greater trochanter): ბარძაყის ძვლის გარეთა ამობურცული ნაწილი, რომელიც კანის ქვეშ ხელით ისინჯება. ის სახსრის ნაწილი არ არის: მასზე დუნდულოს კუნთების მყესები მაგრდება. იხ. ბარძაყის გარეთა მხარის ტკივილი.

დისპლაზია (hip dysplasia): მდგომარეობა, როცა ტაბუხის ფოსო ზედმეტად ზედაპირულია და ბარძაყის თავს სრულად ვერ ფარავს. ართროზის ადრეული განვითარების ხშირი მიზეზია. იხ. დისპლაზია.

დრენაჟი (drain): წვრილი მილი, რომელსაც ოპერაციის შემდეგ ჭრილობიდან სისხლი და სითხე გამოჰყავს. იხ. რატომ ვაკეთებ ოპერაციას დრენაჟის გარეშე.

ე

ენდოპროთეზი (hip prosthesis, implant): ხელოვნური სახსარი, რომელიც დაზიანებული სახსრის ზედაპირებს ცვლის. შედგება ჯამის, ჩანართის, თავის და ღეროსგან. იხ. რა არის ენდოპროთეზი.

ენდოპროთეზირება (total hip replacement): ოპერაცია, რომლის დროსაც დაზიანებული სახსარი ენდოპროთეზით იცვლება.

თ

თეძოს ძვალი (ilium): მენჯის ზედა, ფრთისებური ძვალი. ხალხში „თეძოს“ ხშირად ბარძაყის გარეთა ამობურცულ ძვალს ეძახიან, რაც ანატომიურად დიდი ციბრუტია და ბარძაყის ძვალს ეკუთვნის.

ი

იმპლანტი (implant): ორგანიზმში ჩასმული ხელოვნური ნაწილი. მენჯ-ბარძაყის სახსრის შემთხვევაში ენდოპროთეზი.

კ

კალიბრაციის მარკერი (calibration marker): ცნობილი ზომის პატარა ბურთი ან ფირფიტა, რომელიც რენტგენზე ჩანს და სურათის მასშტაბის გაანგარიშებაში ეხმარება. იხ. ციფრული დაგეგმვა.

კაფსულა (joint capsule): მკვრივი გარსი, რომელიც სახსარს გარს აკრავს და მას სტაბილურობას აძლევს.

კერამიკა (ceramic): ძალიან მაგარი და გლუვი მასალა, რომლისგანაც პროთეზის თავი და ზოგჯერ ჩანართი მზადდება. იხ. რისგან მზადდება ენდოპროთეზი.

კონსერვატიული მკურნალობა (conservative treatment): მკურნალობა ოპერაციის გარეშე: ვარჯიში, წონის კონტროლი, მედიკამენტები, ინექციები. შედეგი საშუალოდ ხუთ თვეში ფასდება. იხ. კონსერვატიული მკურნალობა.

კოქსართროზი (hip osteoarthritis): მენჯ-ბარძაყის სახსრის ართროზი. იხ. კოქსართროზის პირველი ნიშნები.

კორ-დეკომპრესია (core decompression): ოპერაცია ავასკულური ნეკროზის ადრეულ ეტაპზე, რომელიც ბარძაყის თავში წნევას ამცირებს და ძვლის შენარჩუნებას ისახავს მიზნად.

ლ

ლატერალური მიდგომა (lateral approach): ენდოპროთეზირების მიდგომა ბარძაყის გვერდიდან. საქართველოში ყველაზე გავრცელებული მიდგომაა. განაკვეთი ჩვეულებრივ ცხრიდან ათ სანტიმეტრამდეა. იხ. წინა, უკანა და ლატერალური მიდგომა.

მ

მენჯ-ბარძაყის სახსარი (hip joint): სახსარი მენჯსა და ბარძაყის ძვალს შორის, საზარდულის სიღრმეში. ბარძაყის თავი ტაბუხის ფოსოში ბრუნავს. იხ. საზარდულის ტკივილი.

მიდგომა (surgical approach): გზა, რომლითაც ქირურგი სახსრამდე აღწევს: წინა, უკანა ან ლატერალური. იხ. წინა მიდგომა.

მყესი (tendon): მკვრივი ქსოვილი, რომელიც კუნთს ძვალზე ამაგრებს.

ო

ოსტეოპოროზი (osteoporosis): ძვლის სიმკვრივის შემცირება, რის გამოც ძვალი უფრო მყიფე ხდება. ფიქსაციის ტიპის არჩევაზე მოქმედებს.

ოსტეოფიტი (osteophyte): ძვლის წანაზარდი სახსრის კიდეზე, ართროზის ერთ-ერთი ნიშანი რენტგენზე.

ოფსეტი (offset): მანძილი მენჯის შუა ხაზსა და ბარძაყის ძვალს შორის. მასზეა დამოკიდებული გვერდითა კუნთების დაჭიმულობა და სიარულის მანერა.

პ

პოლიეთილენი (polyethylene): სპეციალურად დამუშავებული, მაღალი სიმკვრივის მასალა, რომლისგანაც პროთეზის ჩანართი ყველაზე ხშირად მზადდება.

პლაცებო (placebo): მოჩვენებითი პრეპარატი აქტიური ნივთიერების გარეშე, რომელიც კვლევებში შედარებისთვის გამოიყენება.

PRP (platelet-rich plasma): პაციენტის საკუთარი სისხლიდან მიღებული, თრომბოციტებით მდიდარი პლაზმა, რომელიც სახსარში შეჰყავთ. მოკლევადიან შედეგებში ჰიალურონის მჟავას დაახლოებით უტოლდება. იხ. ინექციური თერაპია.

რ

რევიზია (revision surgery): განმეორებითი ოპერაცია, რომლის დროსაც პროთეზის ნაწილი ან მთლიანი პროთეზი იცვლება.

რეესტრი (joint registry): ბაზა, სადაც ქვეყნის მასშტაბით ყოველი ენდოპროთეზირება და ყოველი განმეორებითი ოპერაცია იწერება. პროთეზის ვადის შესახებ ყველაზე სანდო ინფორმაციას იძლევა. იხ. რამდენ ხანს ძლებს ენდოპროთეზი.

ს

სასახსრე ნაპრალი (joint space): რენტგენზე ორ ძვალს შორის დარჩენილი სივრცე, რომელიც ხრტილის სისქეს შეესაბამება. ჯანმრთელ მენჯ-ბარძაყის სახსარში სამიდან ხუთ მილიმეტრამდეა. იხ. ართროზის სტადიები რენტგენზე.

სასახსრე ტუჩი (labrum): ხრტილოვანი რგოლი ტაბუხის ფოსოს კიდეზე, რომელიც სახსარს ღრმავს და სტაბილურობას აძლევს.

სასწავლო მრუდი (learning curve): ოპერაციების რაოდენობა, რომლის შემდეგაც ქირურგის შედეგები ახალ მეთოდში სტაბილური ხდება. წინა მიდგომისთვის დაახლოებით ასი შემთხვევაა.

სიარულის მანერა (gait): ადამიანის სიარულის ინდივიდუალური თავისებურება. ართროზის დროს იცვლება და კოჭლობა ჩნდება.

სკაფანდრი, ქირურგიული (surgical helmet system): საკუთარი ვენტილაციის მქონე ჩაფხუტი სტერილური კაპიუშონით, რომელიც ბრიგადასა და ღია ჭრილობას შორის დამატებით ბარიერს ქმნის. იხ. ქირურგიული სკაფანდრი.

სპინალური ანესთეზია (spinal anaesthesia): ანესთეზია, რომლის დროსაც წელის არეში შეყვანილი საშუალება სხეულის ქვედა ნაწილს აყუჩებს, გონება კი შენარჩუნებულია. ორნახევრიდან ოთხ საათამდე მოქმედებს. იხ. ანესთეზია ენდოპროთეზირებისას.

სტეროიდული ინექცია (corticosteroid injection): ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატის შეყვანა სახსარში. მასსა და ენდოპროთეზირებას შორის მინიმუმ სამი თვე უნდა გავიდეს.

სხეულის მასის ინდექსი (body mass index): მაჩვენებელი, რომელიც წონას სიმაღლესთან აკავშირებს. 30-ზე მაღალი ოპერაციის დაგეგმვისას გასათვალისწინებელი ფაქტორია. იხ. ჭარბი წონა და სახსარი.

ტ

ტაბუხის ფოსო (acetabulum): ფიალისებური ჩაღრმავება მენჯის ძვალში, რომელშიც ბარძაყის თავი ზის. სწორედ მის ადგილას იდგმება პროთეზის ჯამი.

უ

უკანა მიდგომა (posterior approach): ენდოპროთეზირების მიდგომა ბარძაყის უკანა მხრიდან. მსოფლიოში ფართოდ გამოიყენება.

უცემენტო ფიქსაცია (cementless fixation): პროთეზის დამაგრება, რომლის დროსაც ძვალი თავად ჩაიზრდება იმპლანტის ფოროვან ზედაპირში. იხ. ცემენტიანი და უცემენტო ფიქსაცია.

ფ

ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლია (pulmonary embolism): მდგომარეობა, როცა ფეხის ვენაში წარმოქმნილი თრომბი წყდება და ფილტვში გადადის. იშვიათი, მაგრამ საშიში გართულებაა.

ფიქსაცია (fixation): გზა, რომლითაც პროთეზი ძვალზე მაგრდება: ცემენტით, უცემენტოდ ან კომბინირებულად.

ღ

ღერო (femoral stem): პროთეზის ნაწილი, რომელიც ბარძაყის ძვლის შიგნით იდგმება და კონსტრუქციას ამაგრებს.

ღრმა ვენის თრომბოზი (deep vein thrombosis): თრომბის წარმოქმნა ფეხის ღრმა ვენაში. ოპერაციის შემდეგ რისკს ადრეული ადგომა და ექიმის მიერ დანიშნული პრევენცია ამცირებს.

შ

შებოჭილობა (stiffness): სახსრის მოძრაობის სირთულე, განსაკუთრებით დილით ან ხანგრძლივი ჯდომის შემდეგ. ართროზის დროს ჩვეულებრივ ოცდაათ წუთში იხსნება.

ჩ

ჩანართი (liner): პროთეზის ნაწილი ჯამის შიგნით, რომელიც სრიალა ზედაპირს ქმნის და რომელზეც თავი ბრუნავს.

ც

ცემენტიანი ფიქსაცია (cemented fixation): პროთეზის დამაგრება სპეციალური ძვლოვანი ცემენტით, რომელიც მაშინვე მყარ დამაგრებას იძლევა.

ციფრული დაგეგმვა (templating): ოპერაციამდე, კომპიუტერში, რენტგენზე იმპლანტის ზომის და პოზიციის შერჩევა. იხ. ციფრული დაგეგმვა.

წ

წინა მიდგომა (direct anterior approach): ენდოპროთეზირების მიდგომა ბარძაყის წინა მხრიდან, რომლის დროსაც კუნთები არ იჭრება, არამედ განზე იწევა. იხ. წინა მიდგომა.

ხ

ხახუნის წყვილი (bearing surface): პროთეზის ორი ზედაპირი, რომლებიც ერთმანეთზე სრიალებს: თავი და ჩანართი. მათი მასალა ცვეთის სიჩქარეს განსაზღვრავს.

ხრტილი (cartilage): გლუვი, ელასტიური ქსოვილი, რომელიც სახსრის ზედაპირებს ფარავს და მოძრაობას უხახუნოდ ხდის. დაკარგული ხრტილი ორგანიზმში თავისით არ აღდგება.

ჯ

ჯამი (acetabular cup): პროთეზის ნაწილი, რომელიც ტაბუხის ფოსოში იდგმება. მის შიგნით დგება ჩანართი, რომელზეც პროთეზის თავი ბრუნავს.

ჰ

ჰიალურონის მჟავა (hyaluronic acid): ნივთიერება, რომელიც ბუნებრივად სასახსრე სითხეშია და ინექციით სახსარში შეჰყავთ. ეფექტი საშუალოდ შვიდიდან რვა თვემდე გრძელდება, სახსრის სტადიის მიხედვით. იხ. ინექციური თერაპია.

გამოკვლევები

რენტგენი (X-ray): გამოკვლევა, რომელიც ძვალს და სასახსრე ნაპრალს აჩვენებს. მენჯ-ბარძაყის სახსრის ართროზის დიაგნოზის საწყისი გამოკვლევაა.

MRI (მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია): გამოკვლევა მაგნიტური ველით, რომელიც რბილ ქსოვილს და ძვლის ტვინს აჩვენებს. ავასკულური ნეკროზის ადრეული ეტაპი სწორედ მასზე ჩანს.

CT (კომპიუტერული ტომოგრაფია): გამოკვლევა, რომელიც ძვლის სამგანზომილებიან ფორმას აჩვენებს. რთული ანატომიის დროს გამოიყენება.

ექოსკოპია (ultrasound): გამოკვლევა ბგერითი ტალღებით, იგივე ულტრაბგერა. მენჯ-ბარძაყის სახსარზე დამხმარე მეთოდია: აჩვენებს სითხეს, ბურსას და ზედაპირთან მდებარე მყესებს, ძვალს და ხრტილს კი ვერა. ხშირად ინექციის კონტროლისთვისაც გამოიყენება, რადგან სახსარი სიღრმეშია და ხელით არ ისინჯება.

იხ. რენტგენი თუ MRI.